Có một sự thật không mới: Khi mọi thứ trở nên xấu đi, con người thường có xu hướng đổ lỗi cho ai đó hoặc cái gì đó bên ngoài. 

Ấy, đừng vội nóng máu nhé. Đừng vội phản ứng lại. Mình không chỉ trích bạn đâu, mình đang nói cả mình nữa đấy. Đổ lỗi là xu hướng của con người. Bạn cũng thế và mình cũng vậy.

…….

Khi bạn đi làm muộn, thường là do cái xe mắc dịch của bạn dở chứng, hoặc những người đi đường mắc cái gì đó không biết, tự nhiên làm tắc đường của bạn.

Khi bạn không đạt được mục tiêu, thường là do cái mục tiêu vô lý; hoặc là có ai đó đã làm chậm nỗ lực hoàn thành mục tiêu của bạn; hoặc là có ai đó đã không nỗ lực giúp bạn hoàn thành mục tiêu.

Khi bạn làm ăn không suôn sẻ, thường là do thị trường không tốt, do đối thủ xấu chơi, do dịch bệnh, thiên tai, thậm chí là do cả khách hàng thiếu hiểu biết.

Khi bạn cảm thấy cuộc sống bế tắc, thường là do xã hội bất công, gia cảnh bất an, người đời lươn lẹo.

Và còn nhiều người khác, nhiều thứ khác, luôn luôn mắc lỗi, thường xuyên đắc tội với bạn. Đúng không?

…….

Tại sao chúng ta lại thường hay đổ lỗi?

Theo nhiều nghiên cứu mình đọc được… ở trên mạng, thì: đổ lỗi là một phản xạ tự vệ. Khi gặp một mối hiểm họa hoặc một áp lực, bản năng sinh tồn mách bảo chúng ta là cần phải bỏ chạy hay phải trút bỏ gánh nặng thật nhanh. 

Đối diện với một lỗi lầm, một sự thất bại cũng tạo nên cảm giác giống như đối diện với một mối nguy vậy. Vì thế, phản xạ tự vệ sẽ thôi thúc chúng ta phải đổ lỗi ngay cho ai đó hoặc thứ gì đó khác để thoát khỏi áp lực khó chịu này. Thoát khỏi buồn phiền, đau khổ, xấu hổ hay cảm giác tội lỗi.

Đổ lỗi có tính lây lan

Khi bạn đổ lỗi cho ai đó, rất nhanh chóng, người đó có thể tìm cách đổ lỗi cho ai đó khác, hoặc đổ lỗi ngược lại cho chính bạn. Điều này cũng dễ hiểu thôi, chẳng ai muốn giữ cảm giác tội lỗi cho riêng mình cả. Ai cũng tự vệ với mong muốn nhanh chóng thoát khỏi mối nguy là phải trở thành nguồn gốc của lỗi lầm. Và thế là đổ lỗi lây lan.

Một đứa trẻ chứng kiến cha mẹ của nó đổ lỗi cho người khác, nó cũng sẽ nghĩ rằng đấy là một hành động phù hợp. Và có thể nó sẽ đổ lỗi cho người khác với những lỗi lầm mà nó gây ra trong tương lai. Sự lây lan của đổ lỗi không chừa một ai.

Đổ lỗi có tính gây nghiện

Thử nhớ lại cảm giác của bạn khi đổ lỗi cho một ai đó đi. Rất nhẹ nhõm, rất hả hê, rất phê, phải không nào? Phần lớn các chất gây nghiện đều có thể tạo ra những cảm giác này.

Khi bạn đã đổ lỗi thành công một lần, rất nhanh sau đó, bạn sẽ tiếp tục đổ lỗi thêm những lần khác nữa. Cơn vật của một con nghiện sẽ luôn thôi thúc bạn đổ lỗi ngay lập tức mỗi khi đối diện với một lỗi lầm. Càng ngày bạn càng phụ thuộc vào liều thuốc đổ lỗi đó, không dứt ra được.

Nhưng, đổ lỗi không giúp giải quyết vấn đề

Cũng như bao thứ gây nghiện khác, đổ lỗi không thể giúp bạn giải quyết vấn đề. Một ly rượu, một hơi thuốc, một liều quên lãng, tất cả chỉ giúp bạn nhất thời tạm quên đi thực tại thôi. Nỗi đau, vết thương, khoảng cách, vẫn còn nguyên ở đó.

Bên cạnh đó, người bị đổ lỗi thường không biết, thậm chí họ không quan tâm tới việc giúp bạn khắc phục lỗi lầm. Đồ vật hay thiên nhiên bị bạn đổ lỗi thì lại càng vô tri. Thế nên vấn đề của bạn vẫn đang nằm yên ở đó, để chờ một ai đó giải quyết, hoặc không.

…….

Chiếc xe không tự sửa chính nó được. Người tham gia tắc đường hầu như không ai quan tâm tới vấn đề của bạn là gì. Nếu vì chiếc xe và vì người đi đường, thì bạn vẫn sẽ đi làm muộn, hết lần này đến lần khác.

Những người khác có những mục tiêu của riêng họ. Họ cũng đang phải vật lộn để thực hiện những mục tiêu đó. Họ không thể tự biết bạn cần gì. Nếu vì người khác mà bạn không đạt được mục tiêu, thì mục tiêu mãi luôn vô lý và xa vời.

Thị trường không tự tốt lên được. Đối thủ không tự nhiên lại chơi đẹp với bạn. Doanh số của bạn sẽ không tự tốt lên sau khi thiên tai, dịch bệnh đi qua. Khách hàng sẽ không tự nhiên hiểu và yêu quý bạn. Việc làm ăn của bạn sẽ mãi thật sự khó khăn.

Xã hội vẫn thế, gia đình vẫn vậy, con người cũng vẫn luôn sống với những bản chất của họ. Và dù bạn có kiên trì đổ lỗi cho người khác thì cuộc sống của thế giới vẫn cứ trôi, còn cuộc sống của bạn vẫn mãi bế tắc, như bây giờ.

…….

Vậy, bạn muốn giải quyết vấn đề, đúng không?

Có thể bạn đã biết, mỗi người đều có những vùng thoải mái của riêng mình. Vùng đó trông ra sao nhỉ? Đơn giản lắm. Cứ nơi nào bạn cảm thấy quen thuộc hoặc dễ dàng, nơi mà bạn không cảm thấy căng thẳng, đó là vùng thoải mái. 

Vùng thoải mái có thể là ngôi nhà của bạn, là bàn làm việc, trong ô tô riêng, quán cà phê quen, v.v.. Đấy, những nơi như vậy, chỉ cần mình gọi tên lên thôi là bạn đã cảm thấy thoải mái rồi, phải không nào?

Nhưng vùng thoải mái không chỉ là không gian hữu hình đâu nhé. Còn có những vùng thoải mái thuộc phạm trù cảm giác nữa đấy. Kỹ năng bạn giỏi nhất, một bộ phim hay, game bạn yêu thích, sự thư giãn không phát biểu gì khi ngồi trong phòng họp, v.v… đó là những vùng thoải mái của cảm giác đấy.

Thế bên ngoài vùng thoải mái là vùng gì? Có nhiều vùng lắm. Vùng sợ hãi, vùng học hỏi, vùng tăng trưởng, vùng thoải mái của người khác… Có thể gọi chung là vùng không thoải mái cũng được.

Vùng thoải mái của mọi người có thể khác nhau. Ví dụ, vùng thoải mái của mình đọc sách lúc 5h30 sáng. Vùng thoải mái của bạn có thể là chạy bộ lúc 5h30 sáng. Hoặc vùng thoải mái của bạn cũng có thể là nằm lướt điện thoại lúc 7h sáng.

Con người cần vùng thoải mái để phục hồi năng lượng. Chẳng ai sống mà cứ căng thẳng, không thoải mái mãi được. Nhưng vùng thoải mái lại không tốt cho việc phát triển bản thân.

Ở trong vùng thoải mái, bạn thường làm những việc dễ dàng, theo thói quen, những việc khiến bạn không phải dùng nhiều sức. Cơ thể và tâm trí của bạn thường chậm lại và không thể phát triển được khi ở trạng thái này.

Ví dụ như khi bạn nằm lướt điện thoại, hầu hết cơ bắp của bạn nghỉ ngơi, hoạt động chính của bạn là bức xúc và hả hê với chuyện thiên hạ. Sự tập trung vào xã hội khiến bạn quên hết âu lo thực tại của mình. Những thứ này giúp bạn cảm thấy rất thoải mái. 

Cơ bắp duy nhất phát triển khi bạn nằm lướt điện thoại chắc có lẽ là cơ… ngón tay. Và sự thật thì việc tăng cơ ngón tay cũng không ảnh hưởng gì nhiều lắm đến sự nghiệp của bạn. Sức khỏe của bạn cũng không, kiến thức của bạn chắc cũng thế.

Có một điều thú vị là khi ở quá lâu trong vùng thoải mái, bạn sẽ cảm thấy không thoải mái nữa. Ví dụ, căn phòng riêng có thể là vùng thoải mái của bạn. Nhưng bạn thử ở trong phòng 1 tháng liền xem, bạn có thấy bức bí như ở trong tù không?

Vậy cần làm gì khi bạn cảm thấy mình ở trong một vùng thoải mái đã đủ lâu? Cần làm gì để lại bắt đầu cảm thấy thoải mái? Hầu hết mọi người đều muốn nhanh chóng thoát ra vũng lầy hiện tại, vũng lầy mà xưa kia đã từng là thoải mái đó.

Nhưng cẩn thận nhé. Bẫy đấy.

Khi thoát khỏi vùng thoải mái, thực tế là bạn lại nhảy vào một vùng thoải mái khác. Một vòng kim tỏa mới. Và nếu không cẩn thận, bạn sẽ rơi vào vòng lặp mới: háo hức, thoải mái, bình yên, bức bí rồi chán nản.

Nếu vội vàng, rất có thể bạn sẽ mãi nhảy từ vùng thoải mái này sang vùng thoải mái khác. Có thể, một ngày nào đó, bạn sẽ lại nhảy về vùng thoải mái mà bạn đã từ bỏ khi xưa. Bạn cứ nhảy mãi. Vô định. Cho đến khi bạn kiệt sức. Và bạn vẫn không cảm thấy đủ thoải mái.

Thế không nhảy nhót thì nên làm gì? Điều phù hợp cần làm trước tiên là… phải bình tĩnh. Hãy bình tĩnh suy nghĩ thấu đáo về mục tiêu cuộc sống của bạn. Suy nghĩ về vùng thoải mái thực sự bạn mơ ước. Nghĩ xong rồi nhảy.

Đúng không? Không nhé.

Nghĩ xong về mục tiêu, việc cần làm tiếp theo của bạn là… tiếp tục nghĩ. Nghĩ xem làm thế nào để có thể mở rộng vùng thoải mái hiện tại của mình hướng tới mục tiêu cuộc sống, hướng tới vùng thoải mái mà mình mơ ước. Khi bạn suy nghĩ đủ lâu, sẽ luôn có một con đường hiện ra.

Với tấm bản đồ trên tay, khi con đường đã hiện rõ, tiếp tục đừng nhảy nhé. Khổ lắm. Nhảy ra khỏi vùng thoải mái luôn tiềm ẩn rủi ro. Nhẹ là trẹo chân, nặng thì có thể xuống hố, xuống vực đấy.

Chỉ bước thôi. Bước một chân vào vùng không thoải mái to lớn phía trước. Từng bước, từng bước một. Từng bước mở rộng vùng thoải mái của mình để hướng tới ước mơ. 

Có thể sẽ lâu đấy. Nhưng cuối cùng, bạn sẽ có một vùng thoải mái đủ rộng của riêng mình. Một vùng thoải mái thực sự khiến bạn thoải mái.

Hồi mới trưởng thành, mỗi khi không hài lòng vấn đề gì đó, mình thường nói ra luôn. Mình nghĩ như vậy là thẳng thắn, mình đang nói thật, đang làm một việc tốt. Nhưng..

Những lời nói thật của mình thường không có tác dụng như mình mong muốn. Những lời nói thật đó khiến người nghe cảm thấy khó chịu, và đôi khi còn khiến họ tổn thương.

Ngày đó, mình vẫn nghĩ là mình đúng. Mình muốn người nghe tỉnh táo hơn, mạnh mẽ hơn, nói chung là muốn tốt hơn cho họ. Và sự thật thường hay mất lòng. Lời nói thật có thể khó nghe, nhưng nhất thiết vẫn phải nói.

Mình cứ tiếp tục nói những lời thật đó. Thế rồi tranh cãi, mất thời gian, mất lòng, chẳng vì cái gì cả, và cũng chẳng để làm gì cả.

Khi chín chắn hơn, mình hiểu ra rằng, sự thật có thể khác nhau dưới góc nhìn của mỗi người. Sự thật trong mắt của mình có thể khác với sự thật mà người khác cảm thấy. Vì thế, khi định nói ra những sự thật mất lòng, mình cân nhắc nhiều hơn. 

Mình cố gắng đặt mình vào hoàn cảnh của người khác, cố hiểu rằng tại sao họ lại làm như thế. Mình cũng cố gắng cân nhắc thấu đáo, uốn lưỡi nhiều lần. 

Mình cân nhắc xem lời nói thật mà mình định nói ra đó, để làm gì. Nó có thực sự giúp được người nghe cảm thấy tốt hơn không, có thực sự đem lại giải pháp giúp người nghe thoát ra khỏi hoàn cảnh đó không.

Nếu mình không hiểu hoàn cảnh của họ, hoặc nói ra không giúp gì hơn cho họ, thì mình sẽ không nói. 

Nhiều khi, mình uốn lưỡi nhiều lần, rồi im lặng.

Thật bất ngờ, khi không nói ra những sự thật đắng lòng, mọi người xung quanh bỗng thân thiện với mình hơn. Và lúc im lặng, tự nhiên mình trở thành người biết lắng nghe. 

Khi mình lắng nghe, mọi người chia sẻ với mình nhiều hơn, mình cũng hiểu họ nhiều hơn. Càng lắng nghe, càng hiểu thì mình càng thấy những sự thật trước giờ mình nghĩ về họ, hầu hết đều phiến diện và chủ quan. 

Mình thông cảm với họ hơn. Và thực sự mình nghĩ, có nhiều tình huống, mình cũng bế tắc nếu ở trong hoàn cảnh tương tự. Thật dễ khi phán xét người khác. 

Thế rồi, đôi khi, một tiếng thở dài đồng điệu, một cái vỗ vai, một câu: “Cố lên”, lại có hiệu quả hơn trăm ngàn cái “sự thật” tuôn ra từ miệng mình.

Điều thú vị hơn nữa, đó là khi không áp đặt “sự thật” của mình, khi biết lắng nghe hơn, tự nhiên tâm trí mình thấy cũng nhẹ nhõm hẳn. Lúc tâm trí bình yên, bỗng nhiên mình nhìn thấy những điều tốt đẹp thật sự từ những người xung quanh. 

Và mình vẫn nói thật. Nhưng đó là những lời ghi nhận, lời động viên thật lòng. Những lời nói thật đến từ những điều tốt đẹp mà tâm trí mình nhìn thấy.

Cơ mà không dễ đâu nhé. Con người mà. Có những lúc lời nói của mình cũng vô tình làm tổn thương người khác đấy. Cũng có những khi mình vẫn không làm chủ được cảm xúc, không làm chủ được lời nói của mình. 

Nhưng thật tâm, mình luôn cố gắng nói thật. Những lời nói thật đẹp.

Mỗi khi ra quyết định quan trọng, bạn đang quyết định bằng lý trí hay bằng cảm xúc? Có thể rất nhiều bạn sẽ trả lời là: Lý trí nhé. Chứ gì nữa. Mình thường suy nghĩ thấu đáo trước khi ra quyết định bạn ạ.

Ok. Cùng thử nghĩ xem.

Đây là bức ảnh vui nhức não về đúng và sai. Nếu nhìn từ phía của người bên trái, đây là số 6. Còn từ góc của người bên phải, đó là số 9. Còn nhìn từ góc của chúng ta (ở giữa), sẽ không thể biết được đây là số mấy. Nhỉ?

Bức ảnh đó nói lên điều gì? 

Với mình, nó nói lên 3 điều.

Thứ nhất, đúng hay sai phụ thuộc rất lớn vào góc nhìn, quan điểm của người quan sát. Trong bức hình trên, nói là 6 cũng đúng, 9 cũng đúng, con giun, con rắn cũng đúng. Và cũng có thể tất cả đều sai, ở một góc nhìn khác.

Thứ hai, do phụ thuộc vào góc nhìn, nên đúng và sai là những cảm nhận hoàn toàn mang tính chủ quan, cá nhân.

Thứ ba, đúng hay sai chỉ mang tính chất tương đối. Đúng sai có thể thay đổi theo thời gian. Hôm nay bạn đứng góc này, bạn nhìn thấy nó sai. Ngày mai bạn đi sang góc khác, có thể bạn lại thấy nó đúng.

Đúng hay sai có quan trọng không?

Đối với mình thì là không. Thật tiếc và cũng thật vui là đến cuối cùng, cuộc sống chỉ ghi nhận chúng ta bằng kết quả. 

Trong công việc, khi phối hợp với nhau, nếu bạn đúng và đồng đội của bạn cũng đúng, nhưng cả team không đạt được mục tiêu, thì chúng ta sai ở đâu? Chúng ta không sai ở đâu cả, ai cũng đúng hết. Chỉ có điều là đúng hay sai không quan trọng. Quan trọng kết quả như thế nào thôi.

Nếu bạn muốn có cuộc sống tự do về thời gian, bạn sống cả đời đúng đắn (theo góc nhìn của bạn), mà 55 tuổi bạn vẫn phải tất tả đến chấm công, thì sao nhỉ? Sống đúng (với góc nhìn của bạn) có thực sự quan trọng không?

Thế nên, đúng sai, đối với mình, cũng chỉ như câu nói đùa ta thường nghe thôi: đúng sai quan trọng gì :))

Nhưng vẫn cần nhận biết đúng sai chứ nhỉ?

Chẳng phải từ khi là một đứa trẻ, chúng ta vẫn được dạy cần phải phân biệt được phải trái đúng sai đó sao? 

Ừ vẫn cần đấy. Nhưng biết chỉ để mình tỉnh táo và nhìn đa chiều hơn về một vấn đề thôi. Chứ đừng biết để khăng khăng bảo vệ cái đúng của mình đến cùng. Vì đến cuối cùng, sự thật thường không đúng, mà cũng chẳng sai.

Ghi nhận là gì?

Đơn giản là nhìn thấy điều tốt của một người và nói ra điều đó với họ.

Ví dụ, khi review code của một lập trình viên khác, thấy một đoạn code cẩn thận, mình nói câu “Làm tốt đấy” với bạn lập trình viên kia. Đó là ghi nhận rồi.

Ghi nhận dễ hay khó?

Dễ, vì nó chỉ gồm có 2 hàng động thôi: nhìn thấy và nói ra. Hai hành động này hầu như chẳng tốn một chút sức lực nào cả. Có chăng chỉ là một chút xíu rất nhỏ sự tập trung, để nhìn thấy điều tốt từ những người xung quanh.

Ghi nhận để làm gì?

Nghe qua thì có vẻ ghi nhận là một việc tốt mình làm giúp cho người khác. Một lời khen, một lời động viên, cho người khác. Đúng đấy, nhưng mà cũng chưa đúng lắm đâu.

Đúng là sự ghi nhận sẽ đem đến cho người được ghi nhận một ngày tốt lành hơn. Một niềm vui, một niềm hoan hỉ nho nhỏ, có thể giúp cho bạn đó thấy yêu đời và nỗ lực làm tốt hơn nữa. Và rồi bạn đó sẽ lại nhận được những sự ghi nhận mới. Cứ thế, một người tốt đang dần được trưởng thành.

Nếu mỗi ngày chúng ta chỉ cần ghi nhận, chỉ cần nói ra một lời thôi, mà có thể giúp một người trở nên tốt hơn, thì quá tuyệt vời phải không nào? Thử nghĩ xem chuyện gì sẽ xảy ra nếu mỗi ngày ta ghi nhận được 5 người, 10 người khác nhau, và những bạn đó sẽ lại ghi nhận 5 người, 10 người khác nữa? Có phải là cuộc sống quanh ta sẽ có thêm nhiều người tốt hơn không?